<
Trang chủ » Tri Thức Việt
Từ khóa Toàn văn
Phan Điện

Tiểu sử

Thi sĩ, ẩn Phan Điện, thường gọi là Cố Điện hay Đầu Xứ Điện (vì đỗ đầu xứ), quê ở làng Tùng Ảnh, huyện La Sơn, tỉnh Hà Tĩnh nay là xã Tùng Ảnh, huyện Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh.

Ông xuất thân trong một gia đình khoa bảng lâu đời tại đất Nghệ Tĩnh, hậu duệ Tiến sĩ Phan Tam Tĩnh (1861 - ...) một danh thần triều Minh Mạng (明 命; 1820 -1841), anh em đồng tộc với Phan Trọng Mưu, Phan Huy Nhuận là những bậc đại khoa, chí sĩ đương thời, và từng theo nghĩa quân Phan Đình Phùng chống Pháp ở Vụ Quang.

Ông thuộc hàng nhà Nho Nghệ Tĩnh vừa mới vừa cũ, chống đối chế độ bảo hộ Pháp, ghét triều Nguyễn bất lực để mất nước. Chính vì thế mà ông đã đặt tên cho hai người con trai là Phan Anh và Phan Mỹ - hai trí thức cách mạng trước 1945.

Sau khi Nguyễn Thân đàn áp nghĩa quân Phan Đình Phùng, ông bỏ đất Hà Tĩnh ra Bắc (Hà Đông) mưu sinh bằng nghề dạy học. Ông thường tỏ nỗi bất bình của mình trước bọn xu phụ thực dân, bọn tay sai bán nước nên cuộc đời cũng như thơ văn ông tượng trưng cho tinh thần trí thức chống đối cường quyền đang lộng hành trong xã hội.

Tại ấp Thái Hà (Hà Nội) nhân dân địa phương xây đền Trung liệt thờ các trung thần liệt sĩ như: Nguyễn Tri Phương, Hoàng Diệu, Nguyễn Cao... Khi Hoàng Cao Khải về hưu ở ấp Thái Hà, y rắp tâm đổi tên Trung liệt ra Trung lương (trung thần và lương tướng) để có thể bắt dân thờ cả mình (Hoàng Cao Khải) nữa. Nhân việc này, Phan Điện có đề vào tường đền bài thơ châm biếm chua cay, hiểm hóc:

“Các cụ liều thân bỏ chiến trường

Ai đem Trung liệt đổi Trung lương.

Thờ bên trung trực bên gian nịnh.

Thế cũng đền đài cũng khói hương!

Thơm thúi lẫn nhau mùi tắc họng,

Ngọt ngào đầu miệng lưỡi không xương.

Nhà Nho lại có thằng nào đó?

Luồn cúi vào ra nịnh cụ Hoàng!”

Con trai Hoàng Cao Khải là Hoàng Mạnh Trí làm quan theo Tây đến chức tổng đốc Nam Định, tính nghiêm khắc, ác độc. Khi còn tại chức y từng phạt đánh em rể, phạt tiền ông thông gia. Về hưu ở làng đối với thân hào nhân sĩ cũng cay độc, có lúc ông ta cáu gắt đòi đốt cả Văn thánh, chửi bới đại khoa (vì Hoàng Mạnh Trí không có Phó bảng, tiến sĩ)... Phan Điện, khi ở Hà Đông về thăm quê Hà Tĩnh, nghe kể chuyện làng; Vả lại trước đó từng biết lúc làm quan Mạnh Trí vì không biết tiếng Pháp cho nên “cụ tổng đốc” rất sợ các quân Tây, Phan Điện có bài thơ nhạo gay gắt:

Điện ở Hà Đông mới lại nhà,

Nghe đồn cụ lớn thật chua ngoa.

Lửa tâm dọa đốt tòa Văn thánh,

Xuổng miệng toan đào mã Đại khoa.

Ba chục thí cho con bố vợ,

Bảy mươi dành phạt cụ thông gia

Đã hay Cụ lớn thường hay quấu.

Quấu được Tây đau mới gọi là.

(Tây đau nói láy thành Tau đây: lời khinh mạn).

Con người và thơ văn Phan Điện quyện lẫn vào nhau tạo nên một mẫu người đặc biệt như có người từng nghĩ về ông: “Phan Điện là một nhân vật phản ảnh vừa một thời đại chính trị, vừa một địa vực rất độc đáo của đất Hà Tĩnh... lúc triều đình nhà Nguyễn để Tây hoàn toàn chiếm nước và nô lệ nhân dân ta”. (Hoàng Xuân Hãn).

Ông là tác giả nhiều thi phẩm còn ở dạng bản thảo được truyền tụng nhiều (Phần lớn nay đã thất lạc, gần đây con cháu ông sưu tầm in lại một tập thơ có tên: Thơ ông nội và thơ Bọ tức thơ Phan Điện và Phan Anh).

Ông mất năm 1945 tại Hà Tĩnh, hưởng thọ 70 tuổi.


©2021 Công ty Cổ phần Tin học Lạc Việt