<
Trang chủ » Tri Thức Việt
Từ khóa Toàn văn
Điện Hòn Chén

Vị trí
 

Điện Hòn Chén toạ lạc trên núi Ngọc Trản thuộc làng Hải Cát, xã Hương Thọ, huyện Hương Trà, tỉnh Thừa Thiên - Huế. Đây là một di tích tôn giáo và danh thắng nổi tiếng thuộc quần thể di tích cố đô Huế.

Điện thờ nữ thần Po Nagar (Nữ Thần Mẹ xứ sở) của người Chăm. Sau này người Việt theo Thiên Tiên Thánh Giáo thờ bà dưới danh xưng Thánh Mẫu Thiên Y A Na. Theo truyền thuyết người Chăm, nữ thần Po Nagar là con Ngọc Hoàng Thượng đế được sai xuống trần gian, bà có công lao tạo ra trái đất và các loại gỗ trầm, lúa gạo. Hương mộc và kỳ nam là thứ gỗ tượng trưng cho sự linh hiển của Nữ thần. Bà còn làm toả hương gạo ngọt ngào, cổ vũ dân trồng cây bồ đề. Ngoài ra điện Hòn Chén người ta còn thờ Phật, thờ Thánh Quan Công và hơn 100 vị thần thánh khác thuộc vào hàng đồ đệ của các thánh nói trên. Vua Đồng Khánh cũng là một trong những đồ đệ ấy.

Lịch sử xây dựng
 

Trong quần thể di tích cố đô Huế, có lẽ điện Hòn Chén gắn với nhiều giai thoại nhất. Dân gian còn lưu truyền rằng, điện Hòn Chén xưa có tên là Hoàn Chén, với ý nghĩa “trả lại chén ngọc”, vì vua Minh Mạng trong một lần lên đây, đã đánh rơi một chén ngọc xuống sông Hương, tưởng không cách gì lấy lại được, thì bỗng nhiên một con rùa to bằng chiếc chiếu, nổi lên ngậm chén ngọc trả lại cho nhà vua. Song, trong các văn bằng sắc phong chính thức của các vua Nguyễn, thì ngôi điện, vẫn xuất hiện với tên chính thức “Ngọc Trản Sơn Từ” (đền thờ ở núi Ngọc Trản).

Trong sử sách triều Nguyễn cũng ghi rõ rằng vào tháng 3.1832, vua Minh Mạng đã cho tu sửa và mở rộng ngôi đền. Sau đó hai năm, đền ại được trùng tu. Đến thời Đồng Khánh (1886 - 1888), ngôi điện mới được đổi tên là Huệ Nam Điện (ý là mang lại ân huệ cho vua nước Nam). Nó gắn với giai thoại mẹ vua Đồng Khánh là bà Kiên Thái Vương lên đền Ngọc Trản cầu đảo và hỏi Thánh Mẫu Thiên Y A Na xem con mình có làm vua hay không? Mẫu cho biết bà sẽ được toại nguyện. Sau khi lên ngôi, vua Đồng Khánh cho xây lại đền này một cách khang trang, làm thêm nhiều đồ tự khí để thờ.

Kiến trúc
 

Điện Hòn Chén là một cụm di tích gồm khoảng 10 công trình kiến trúc xinh xắn của ngôi đền, đều nằm lưng chừng sườn Đông Nam thoai thoải của ngọn núi, ẩn mình dưới bóng râm của một khóm rừng cổ thụ tán lá sum sê. Những hệ thống bậc cấp chạy từ đền cao xuống tận bến nước trong xanh. Mặt bằng của toàn bộ cụm di tích này không lớn lắm, công trình kiến trúc chính là Minh Kính Đài tọa lạc ở giữa; bên phải là Nhà Quan Cư, Trinh Cát Viện, Chùa Thánh; bên trái là Dinh Ngũ Vị Thánh bà, Bàn thờ các quan, động thờ ông Hạ Ban (tức ông Hổ), Am Ngoại Cảnh. Trên mặt bằng kiến trúc ấy, còn có một số bệ thờ và am nhỏ khác, nằm rải rác đó đây như Am Cô Ngọc Lan, Am Trung Thiên…

Minh Kính Đài là một công trình tiêu biểu lấy hình ảnh con phụng để trang trí. Đây là công trình đáng chú ý nhất của điện. Minh Kính Đài được xây dựng năm 1886, dưới thời vua Đồng Khánh, với mặt bằng 15m x 17m, nó được chia làm 3 cung (theo thứ tự từ cao xuống thấp và từ sau đến trước căn cứ vào chức năng thờ phụng):

Minh Kính Cao Đài Đệ Nhất Cung: còn gọi là Thượng Cung hay Thượng Điện, chia làm 2 tầng. Tầng trên thờ Thánh Mẫu Thiên Y A Na, Thánh Mẫu Vân Hương, ảnh vua Đồng Khánh và một số thần thánh cao cấp khác trong tôn giáo này; tầng dưới, dùng làm chỗ tiếp khách và nơi ở của người thủ từ.

Minh Kính Trung Đài Đệ Nhị Cung: còn gọi là Cung Hội Đồng, giữa xây bệ thờ cao và lớn, cung này, thờ hàng chục tượng thần thánh khác nhau, có cả tượng Phật nữa, và dùng làm nơi thiết trí các đồ thờ dùng để rước sắc trong những dịp lễ lớn: Võng Cung Nghinh Mẫu, Phụng Liễn, Long Đình...

Minh Kính Tiểu Đài Tam Cung: còn gọi là Tiền Điện nơi có xây một hương án lớn, hai bên đặt trống chuông, là chỗ cử hành tế lễ. nơi đừng cúng lạy của khách hành hương còn được nới rộng thêm bằng một mái hiên và cái sân ở mặt trước toà nhà.

Trên bờ nóc, bờ quyết của Minh Kính Đài cũng như các công trình kiến trúc khác ở chung quanh, hình ảnh con phụng được dùng nhiều để trang trí và cũng được dùng để trang trí rất nhiều trên các đồ tự khí.

Minh Kính Đài chính là nơi tổ chức tế lễ ở điện Hòn Chén, ngày xưa được triều đình quy định mỗi năm tổ chức hai lần vào thượng tuần tháng 3 và tháng 7 Âm lịch, có cả quan chức được cử về làm chủ tế.

Có lẽ không sai khi có người cho rằng, điện Hòn Chén, là ngôi điện duy nhất có một vị trí quan trọng trong đời sống tâm linh của người dân xứ Huế và đó cũng là ngôi điện duy nhất ở Huế, có sự kết hợp giữa nghi thức cung đình và tín ngưỡng dân gian; giữa lễ hội và đồng bóng; giữa văn hóa tâm linh và mê tín dị đoan. Đây cũng là nơi trang trí mỹ thuật đạt đến đỉnh cao vào cuối thế kỷ 19.

Lễ hội
 

Ngày nay, lễ hội điện Hòn Chén được tổ chức hàng năm vào dịp tế xuân, diễn ra 2 ngày mùng 2 và 3/2 âm lịch. Nơi cử hành lễ thường là ở khu vực Đài Tam cung, tức Minh Kính đài. Nơi đây còn được gọi là tiền điện, có hương án, hai bên đặt chuông - trống, là chỗ cử hành tế lễ và khách hành hương đến cúng bái. Sau lễ tế ở đây là đám rước Thánh mẫu từ Huệ Nam Điện đến đình làng Hải Cát.

Trong lễ nghênh thần, đám rước được cử hành trên những chiếc thuyền ghép lại thành những mảng bè thật lớn gọi là “bằng”. Những chiếc “bằng” nối tiếp nhau trên dòng Hương Giang với đông đủ thiện nam tín nữ và khách hành hương. Đám rước tổ chức vào ban đêm, đèn đuốc sáng trưng, in bóng trên mặt nước như ngày hội hoa đăng.

Trên một chiếc “bằng” có bàn thờ Thánh mẫu cùng với long kiệu. Trên long kiệu có hàm sắc của Thánh mẫu do các vua triều Nguyễn ban. Liền kế đó có chiếc “bằng” chở tự khí, tàn tán, cờ quạt. Long kiệu của Thánh mẫu là kiệu thêu, do các trinh nữ khiêng, mặc quần áo sặc sỡ. Rồi đến các bà mang bình hương, ống trầu, hòm đựng đồ trang sức, bình trà, khay, cờ biểu, tàn, lọng, quạt... Còn đám thanh niên vác các đồ lộ bộ, bát bửu, tự khí. Khi đoàn ghe cập bến, đám rước chuyển lên bộ và đi đến đình làng Hải Cát. Dân làng đi theo đám rước, hương khói nghi ngút...

Nghênh thần xong, dân làng làm lễ túc yết theo nghi thức cổ truyền. Ngày hôm sau là chính lễ, buổi chiều là lễ tiễn thần. Kiệu Thiên Y Ana Thánh mẫu cùng nhị vị Thủy cung và Thượng Ngàn Thánh mẫu lại được long trọng rước về điện Huệ Nam.

Đám rước đi bộ đến bờ sông sau đó chuyển xuống “bằng” với cờ quạt uy nghi cùng tiếng nhạc lễ vang lên rộn rã...

Lễ hội điện Hòn Chén là một trong những lễ hội lớn ở Huế cũng như khu vực sông Hương, thu hút nhiều du khách trong và ngoài vùng đến tham dự. Ngày nay, lễ hội cũng được nhiều du khách nước ngoài biết đến.


©2022 Công ty Cổ phần Tin học Lạc Việt